Efnaskiptavilla (e. Metabolic syndrome) er hugtak sem haft er um nokkra áhættuþætti sem, þegar þeir safnast saman, eru taldir eiga þátt í aukinni hættu á hjarta- og æðasjúkdómum sem og tegund 2 sykursýki. Þetta eru allt þættir sem unnt er að hafa áhrif á með breyttum lífsstíl, betra mataræði, meiri hreyfingu og minnkaðri líkamsþyngd. Því hafa nokkur virt erlend samtök s.s. Alþjóða heilbrigðismálastofnunin (WHO) og Alþjóðlegu sykursýkissamtökin (IDF) gefið út leiðbeiningar sem leitast við að skilgreina þessa áhættuþætti svo hægt sé að meðhöndla hvern fyrir sig og minnka þar með áhættuna á efnaskiptavillu.

Heimild:http://mni.is/mni/?D10cID=ReadArticle&ID=211

Trans-fitusýrur eru sérstakar fyrir margra hluta sakir. Þær eru fremur fágætar í náttúrunni en komast hins vegar í fæðu manna mað tvennum hætti: Annars vegar myndast trans-fitusýrur þegar fita er hert og fljótandi olíu er breytt í harða fitu og hins vegar myndast þær fyrir tilstilli baktería í meltingarvegi jórturdýra. Hert fita er töluvert notuð í smjörlíkisgerð og matvælaiðnaði og því leynast þessar fitusýrur gjarnan í hörðu smjörlíki, einkum því sem selt er í stykkjum frekar en öskjum, en þær er einnig að finna í kökum og feitu sætabrauði, kexi og snakki, súpdufti, jurtaís og súkkulíki. Frá náttúrunnar hendi eru þær hins vegar nánast eingöngu í fitu jórturdýra, aðallega í smjöri, rjóma, ostum og feitu kinda- og nautakjöti. Í kjöti svína, fugla og hrossa er lítið sem ekkert af trans-fitusýrum og sama er að segja um fisk og fljótandi olíu, bæði í fiskolíu og jurtaolíu.

Heimild: http://mni.is/mni/?D10cID=ReadArticle&Id=124

Sætuefni er samheiti yfir efni sem gefa sætt bragð og eru notuð, að hluta eða öllu leyti, í stað sykurs í matvælum. Þessi efni eiga það sameiginlegt að vera sæt á bragðið en innihalda mun færri hitaeiningar en sykur. Efnin eru mjög sæt eða á bilinu 30-600 sinnum sætari en sykur. Þau eru búin til í efnaverksmiðjum og eru flest óskyld náttúrulegum sykrum. Þau geta hins vegar verið úr náttúrulegum byggingareiningum. Dæmi um það er aspartam, sem er gert úr tveimur amínósýrum, en amínósýrur eru byggingarefni próteina. Algengustu sætuefnin sem notuð eru í matvælaiðnaði í dag eru aspartam, acesulfam-K, syklamat, sakkarín og súkralósi.

Heimild: http://mni.is/mni/?D10cID=ReadArticle&Id=196 

Aspartam er sætuefni (E951) sem er notað í gosdrykki og önnur orkulítil eða sykurskert matvæli. Annað heiti yfir sætuefnið er Nutrasweet.Aspartam samanstendur af tveimur amínósýrum þ.e. fenýlalanín og aspartiksýru ásamt methylhóp (CH₃) og gefur frá sér orku eins og prótein eða 4 kcal/g. Þessi samsetning gefur frá sér afurð sem er 200 sinnum sætari en sykur (súkrósi) og þar af leiðandi þarf mjög lítið af sætuefninu í matvæli til að ná tilætluðum árangri (þ.e. gefa sætubragð) og fyrir vikið verður matvælið hitaeiningaminna en sambærilegt matvæli sem inniheldur sykur.

Sætuefni sem og önnur aukefni eru undir reglubundnu eftirliti og má einungis nota eftir að öryggi þeirra hefur verið staðfest með tilheyrandi rannsóknum og mati á gögnum þar af lútandi.

Heimild: http://www.lbs.is/flytileidir/fraedsla/pistlar/aspartam

Kólesteról er fituefni sem bæði menn og dýr búa til í líkamanum og því ekki nauðsynlegt að við fáum kólesteról með fæðunni. Kólesteról er nauðsynlegt fyrir frumhimnur og er einangrunarefni fyrir taugar, eins er það notað til myndunnar margra hormóna. Kólesteról flyst með blóðrásinni til allra hluta líkamans með fitupróteinum. Mikilvægust eru LDL-fituprótein (slæma kólesterólið) og HDL-fituprótein (góða kólesterólið).

LDL-kólesteról hefur tilhneigingu til að setjast í æðaveggi og valda æðakölkun en HDL-kólesteról hefur ekki slík áhrif, meira að segja er talið æskilegt að HDL-kólesteról sé sem hæst.

Magn kólesteróls í blóði er einstaklingsbundið og ræður þar mestu um erfðafræðilegir eiginleikar og mataræði. Ef fæðan inniheldur mikið af mettuðum fitusýrum veldur það hækkun á LDL-kólesteróli í blóði. Kókosfeiti, smjör, hart smjörlíki, rjómi, nýmjólk og feitar kjötvörur (meira en 10 grömm fita í 100 grömmum af kjöti) innihalda mikið af mettaðri fitu og ætti að takmarka sem mest í almennu fæðuvali.

Mikil trefjaneysla getur lækkað kólesteról í blóði og því æskilegt samhliða því að borða lítið af mettaðri fitu að borða ríflega af ávöxtum, grænmeti, kartöflum og grófum kornvörum (vörur eru trefjaríkar ef þær innihalda 6 grömm af trefjum eða meira í 100 grömmum).

Sjá nánari upplýsingar á heimasíðu Lýðheilsustöðvar:

http://www.lydheilsustod.is/fraedsla/fraedsluefni/naering-holdafar/nr/274

Bækling um kólesteról frá Lýðheilsustöð:
http://www.lydheilsustod.is/media/manneldi/rannsoknir/Kolestero_nytt_2004.pdf

Holdarfar einstaklinga er hægt að meta útfrá líkamsþyngdarstuðli (Body mass index, BMI). Stuðullinn er reiknaður með því að deila í þyngd viðkomandi með hæð í öðru veldi (kg/m2).

Dæmi: einstaklingur sem er 70 kíló (kg) og 1,70 metrar (m) á hæð hefur líkamsþyngdarstuðulinn 24,4 kg/m2. Nánar tiltekið BMI= 70/(1,7)2 = 24,4.

Alþjóðaheilbrigðismálastofnunin, WHO hefur sett viðmiðunarmörk fyrir vannæringu, kjörþyngd, ofþyngd og offitu fyrir fólk á aldrinum 18-64 ára, sem er á eftirfarandi hátt:

Vannæring BMI lægri en 18,5
Kjörþyngd BMI á bilinu 18,5 – 24,9
Ofþyngd BMI á bilinu 25,0 – 29,9
Offita BMI hærri eða jafn og 30,0

Sjúkdómar og heilsufarskvillar eru minnstir meðal einstaklinga sem eru í kjörþyngd og lífslíkur eru mestar hjá fólki í kjörþyngd, samanborið við einstaklinga sem ekki falla innan kjörþyngdarbilsins.

Þess skal þó getið að stuðullinn tekur ekki tillit til mismunandi líkamsbyggingar fólks og greinir þ.a.l. ekki á milli þyngdar vöðva og fitu. Einstaklingur sem er grannur en vöðvamikill getur lent í ofþyngdarbilinu án þess þó að vera komin í aukna hættu á ýmsum lífstílssjúkómum.

Viðmiðunar-líkamsþyngdarstuðull fyrir einstaklinga yngri en 18 ára er breytilegur eftir aldri og þarfnast sérstakra útreikninga fyrir hvert aldursskeið.

 
Tenglar

Svar um BMI á vísindavefnum

Nánari upplýsingar um líkamsþyngdarstuðul á Íslandi

Grein um mataræði barna – hvernig mætum við aukinni tíðni offitu?


Heimildir
Nordic Nutrition Recommendations 2004. 4th edition. Intergrating nutrition and physical activity. Nord 2004:13. Nordic Council of Ministers, Copenhagen 2004

Ráðleggingar um mataræði og næringarefni – fyrir fullorðna og börn frá tveggja ára aldri. Lýðheilsustöð 2006.

Mun minna er vitað um átröskunarsjúkdóminn lotuát (binge eating disorder) heldur en lotugræðgi (bulimia nervosa) og lystarstol (anorexia nervosa) og eru sérfræðingar ekki á einu máli hvort gagnlegt sé að greina lotuát frá lotugræðgi. Í DSM-IV geðgreiningarkerfinu er lotuát flokkað undir EDNOS (eating disorders not otherwise specified).
Greiningarviðmiðin fyrir lotuát eru eftirfarandi:

A) Endurtekin átköst sem einkennast af eftirfarandi: 1) Að borða, á skömmum tíma (u.þ.b. innan tveggja tíma) það mikið magn fæðu sem talið er örugglega meira magn en flestir myndu borða á svipuðum tíma undir svipuðum kringumstæðum. 2) Að viðkomandi upplifi það að missa stjórn meðan hún/hann borðar (t.d. að finnast maður ekki geta stoppað eða stjórnað því hvað eða hversu mikið hún/hann borðar).

B) Átköstin einkennast af að minnsta kosti þremur eftirfarandi atriða: 1) Borða mun hraðar en vanalega. 2) Borða þangað til viðkomandi er óþægilega södd/saddur. 3) Borða mjög mikið þegar viðkomandi er ekki líffræðilega svöng/svangur. 4) Borða alein(n) vegna þess að viðkomandi skammast sín fyrir hve mikið hún/hann borðar. 5) Að upplifa depurð, samviskubit eða nánast ógeð á sjálfri/sjálfum sér eftir að hafa borðað of mikið.

C) Viðkomandi upplifir töluvert hugarangur vegna átkastanna.

D) Átköstin gerast, að meðaltali, a.m.k. 2 daga í viku yfir 6 mánuði.

E) Viðkomandi framkvæmir ekki hegðun til að koma í veg fyrir þyngdaraukningu (kastar upp, fastar, stundar óeðlilega mikla líkamsþjálfun).

Lotuát einkennist sem sagt af því að viðkomandi borðar mjög mikið magn á skömmum tíma (eins og á sér stað í lotugræðgi) en framkvæmir ekki hegðun til að koma í veg fyrir þyngdaraukningu líkt og gerist í lotugræðgi.
Rannsóknir á lotuáti eru skammt á veg komnar og tíðnitölur nokkuð mismunandi eftir rannsóknum. Samkvæmt rannsóknum á almennu þýði er tíðnin 2-3% meðal fullorðinna og 8% meðal þeirra sem eiga við offitu að stríða. Samkvæmt Cooper, Fairburn og Hawker (2003) þjást milli 25-45% þeirra sem leita sér fagaðstoðar vegna offitu af lotuáti.

Meðferð við lotuáti miðar að því að fækka og eyða átköstunum en leiðir ekki endilega að þyngdartapi. Þegar þyngdartap er einnig markmið telja flestir sérfræðingar æskilegra að taka fyrst á átköstunum áður en farið er að vinna að þyngdartapi. Mikilvægur hluti meðferðar er oft að viðkomandi sættist á þyngd sem er töluvert hærri en myndi vera talið „samfélagslega æskilegt”. Bækur hér að neðan hafa reynst mjög gagnlegar fyrir fólk sem þjáist af lotuáti. Í vægari tilfellum nýtast slíkar bækur sem sjálfshjálparbækur. Í alvarlegri tilfellum þarf aðstoð fagaðila og miðar meðferð þá oft að því að halda reglulega skráningu yfir átköst, þar með talið hugsanir og tilfinningar á undan og eftir. Mikilvægt er að fylgja reglulegum matmálstíðum/millibitum. Meðferðaraðili og skjólstæðingar vinna saman að því að komast að hvað það er sem kemur átköstunum af stað og finna aðrar leiðir til að takast á við streituvalda. Meðferðir sem miða að því að kenna skjólstæðingum að takast á við erfiðar tilfinningar og að taka á erfiðum félagslegum aðstæðum virðast vera sérstaklega gagnlegar.

Cooper, P.J. (1995). Bulimia Nervosa and Binge Eating: A Guide to Recovery. Robinson Publishing. London.
Fairburn, C.G. (1995). Overcoming Binge Eating. New York: Guilford Press.
Schmidt, U., and Treasure J. (1993). Getting Better Bite(e) by Bit(e): A Survival Kit for Sufferers of Bulimia Nervosa and Binge Eating Disorders. Lawrence Erlbaum Associates. London.

Sykur er náttúrulega til staðar í sumum matvælum, til dæmis sem mjólkursykur í mjólkurvörum og ávaxtasykur í ávöxtum og hreinum söfum. Um viðbættan sykur er hins vegar talað þegar sykri er bætt í matvörur við framleiðslu. Það er ekki bara hvítur sykur sem telst til viðbætts sykurs, heldur er einnig notast við síróp, hunang, hrásykur, púðursykur, mólassa og ávaxtasykur (frúktósa) svo eitthvað sé nefnt. Hvaða nafn eða tegund sem sykurinn hefur, þá er það viðbótin sem slík sem skiptir máli og almennt er ekki hollara að bæta í matvælin einni tegund sykurs en annarri. Sumir benda á að í hrásykri og hunangi séu næringarefni sem ekki eru til staðar í hvíta sykrinum, en þau eru í svo litlum mæli að þau leggja ekkert til næringargildis fæðunnar sé sykurneysla innan hæfilegra marka.

Heimild: http://mni.is/mni/?D10cID=ReadArticle&ID=255